Khmer klassieke dans en de apsara

Wat Khmer klassieke dans is

Khmer klassieke dans staat bekend om zijn sierlijke handgebaren en zijn uitgebreide kostuums. UNESCO vermeldt het sinds 2003 als het Royal Ballet of Cambodia en stelt dat het meer dan duizend jaar nauw verbonden is geweest met het Khmer-hof en wordt gezien als een symbool van de Khmer-identiteit. Het repertoire vertelt legenden over de oorsprong van het Khmer-volk opnieuw. Voorstellingen begeleidden traditioneel koninklijke ceremonies zoals kroningen, huwelijken en begrafenissen, evenals Khmer-feestdagen. In het Khmer heet de traditie Robam Preah Reach Troap, wat Wikipedia vertaalt als de dans van koninklijke rijkdom. Wikipedia merkt op dat UNESCO en veel wetenschappers Royal Ballet of Cambodia en Khmer klassieke dans gebruiken voor dezelfde traditie, hoewel de eerste term ook kan verwijzen naar het National Dance Company of Cambodia.

Waar de apsara vandaan komt

Een apsara is een hemels wezen in de hindoeïstische en boeddhistische cultuur, voorgesteld als mooi en elegant en naar verluidt uitblinkend in dans. Apsara's waren oorspronkelijk een soort vrouwelijke geest die met wolken en water werd geassocieerd. Zij is een belangrijk motief in de stenen reliëfs op de tempels van Angkor, gebouwd tussen de 8e en 13e eeuw. In de Khmer-kunst geldt een vrouwelijke figuur die danst of klaarstaat om te dansen als een apsara, terwijl een figuur die stilstaat, recht vooruit kijkend als een tempelwachter, een devata is. Dus niet elke gebeeldhouwde vrouw in Angkor is een apsara. Apsara's spelen ook een prominente rol in de beeldhouwkunst, dans, literatuur en schilderkunst van vele Zuid-Aziatische en Zuidoost-Aziatische culturen.

Een nieuwere dans met een oude uitstraling

De apsaradans die vandaag op het toneel wordt gebracht, is jonger dan de beeldhouwwerken. Wikipedia dateert het ontstaan in de jaren vijftig, toen koningin Sisowath Kossamak hem opnieuw creëerde, waarbij zij voor de kroon, de sampot en de bloem putte uit de apsara's van Angkor. Het beschrijft Robam Tep Apsara als een van de traditionele dansen uit het repertoire van het Koninklijk Ballet van Cambodja, uitgevoerd door vrouwen die in nauwsluitende traditionele kleding zijn genaaid, wier gracieuze, golvende gebaren gecodificeerd zijn om klassieke mythen of religieuze verhalen te vertellen. Het is een van de nationale symbolen van Cambodja. Het kostuum is gebaseerd op de apsara's in de bas-reliëfs van de tempelruïnes, terwijl veel van de muziek en gebaren gedeeld worden met andere klassieke Khmer-dansen.

Het handalfabet

Handgebaren in de klassieke Khmer-dans worden kbach genoemd, wat stijl betekent. Ze vormen een soort alfabet en staan voor dingen uit de natuur zoals fruit, bloemen en bladeren. Danseressen gebruiken ze in verschillende combinaties en overgangen, met bewegingen van de benen en voeten, om verschillende gedachten en concepten over te brengen. De positie van de arm, en van de hand ten opzichte van de arm, kan de betekenis van een gebaar veranderen. Sommige gebaren zijn gemakkelijk te lezen en andere zijn vaag en abstract. Danseressen zingen niet en spreken over het algemeen niet, en UNESCO voegt eraan toe dat het beheersen van de gebaren jaren van intensieve training vergt. Gebaren worden op verschillende manieren uitgevoerd, afhankelijk van het personagetype. Sommige gebaren zijn gemakkelijk te begrijpen en andere blijven vaag en abstract.

Vier soorten personages

UNESCO noemt vier verschillende personagetypes in het klassieke repertoire, elk met eigen kleuren, kostuums, make-up en maskers, en de onderstaande lijst geeft ze weer. Koninginnen, godinnen en prinsessen zijn de hoogstgeplaatste vrouwelijke rollen, neang ek genoemd. Andere vrouwelijke personages, zoals de apsara, de kinnari, een vogelvrouw, en de zeemeermin, dansen in de stijl van de neang met subtiele verschillen in gebaar, en het belangrijkste verschil is het kostuum. Wikipedia vermeldt de reuzen en de apen onder de gemaskerde personages.

• Neang: de vrouw
• Neayrong: de man
• Yeak: de reus, die een masker draagt
• Sva: de aap, die ook een masker draagt

Gekleed voor de rol

Het kostuum is deel van de taal. Het zit vol brokaat en borduurwerk, en een danseres aankleden betekent de kledingstukken op haar vastnaaien, wat meerdere uren duurt. Wikipedia voegt toe dat de meeste kostuums worden geacht weer te geven wat godheden dragen. Voor de apsara is de sampot van de hoofdrolspeelster doorgaans wit en verschijnen de ondersteunende danseressen in groen, blauw of rood. De hoofdtooi van de leidende apsara heeft drie punten met twee rijen bolvormige versieringen, zoals de apsara die bij Angkor is afgebeeld. Danseressen dragen traditioneel geurige bloemen en mogelijk jasmijnkransen om hun polsen. De kostuumgids op deze site behandelt stuk voor stuk de rokdoek, de kraag, de kroon en de sieraden.

Lees verder: Apsara-kostuum en hoofdtooi

Het orkest en het koor

UNESCO zegt dat een orkest de dans begeleidt en dat een vrouwenkoor doorlopend commentaar geeft op de plot, waarbij het de emoties benadrukt die de danseressen uitbeelden. Het orkest is de pinpeat, het grootste traditionele Khmer-muziekensemble, met ongeveer negen of tien instrumenten, voornamelijk blaas- en slaginstrumenten, waaronder verschillende soorten xylofonen en trommels. Bepaalde muziekstukken markeren bepaalde gebeurtenissen, zoals de entree of het vertrek van een danseres, of vliegen en lopen, en nieuwe stukken worden zelden gecreëerd. Wikipedia zegt dat de pinpeat hofdansen, gemaskerde toneelstukken, schaduwspelen en religieuze ceremonies heeft begeleid.

Lees verder: Pinpeat: de muziek van de Khmer-dans

Hof, tempel en ceremonie

Dans kent in Cambodja een lange geschiedenis. Een van de vroegste vermeldingen dateert uit de 7e eeuw, toen voorstellingen werden gebruikt als begrafenisritueel voor koningen, en oude stenen inscripties beschrijven duizenden apsara-danseressen die aan tempels waren toegewezen. In de hoftraditie, zegt UNESCO, werden danseressen gezien als boodschappers van de koningen naar de goden en naar de voorouders. Voordat een gezelschap het podium betreedt, brengt een Leraar-huldeceremonie hulde aan de leraren die de danseressen hebben opgeleid en vraagt de geest van elk personage om de voorstelling soepel en ongestoord te laten verlopen. Bij verzoeningsceremonies, voegt Wikipedia toe, werd de dans opgevoerd in Wat Phnom, de Zilveren Pagode en de Troonzaal van het Koninklijk Paleis.

Bijna verloren, weer tot leven gebracht

Het Khmer Rouge-regime vaagde deze kunstvorm bijna volledig uit. UNESCO stelt dat het bewind grotendeels een einde maakte aan het Koninklijk Ballet en dat vrijwel alle meesterdansers en -muzikanten werden gedood. Na 1979 kwamen gezelschappen weer op en pakten zij het eeuwenoude repertoire weer op. Volgens Wikipedia werd de training in klassieke Khmer-dans nieuw leven ingeblazen in vluchtelingenkampen in Oost-Thailand met de weinige overlevende dansers, en werden veel dansen en dansdrama's opnieuw gecreëerd aan de Royal University of Fine Arts. UNESCO voegt eraan toe dat het ballet veel van zijn vroegere luister heeft herwonnen, maar dat er een gebrek aan financiering is, geschikte voorstellingsruimtes schaars zijn, moderne media om het publiek concurreren en dat het risico bestaat dat het een louter toeristische attractie wordt.

Waar je op moet letten tijdens het kijken

Begin met de handen, dan de voeten, dan de gezichten. De gebaren dragen de betekenis, dus volg dezelfde paar vormen telkens wanneer ze terugkeren. Let op hoe de hoofdrol anders gekleed is dan de ondersteunende dansers, en luister naar de muziek die verandert wanneer dansers opkomen en afgaan. Een aangehouden pose is net zo de moeite waard als een gebaar in beweging. Verwacht geen snelle show: de beweging is langzaam, beheerst en gecodificeerd. Een recensent van de avondvoorstelling in Phnom Penh noemde delen enigszins langzaam en repetitief, maar mooi — een treffende beschrijving van de vorm. Als het programma of de presentator een dans bij naam noemt, noteer die dan zodat je hem achteraf kunt opzoeken, en laat de eerste paar minuten je oog leren wat je moet volgen.

Voor wie dit niet is

Het zal teleurstellen wie een snel spektakel, acrobatiek of een verhaal in woorden verwacht, want dansers zingen niet en spreken doorgaans niet, en het verhaal leeft in gebaar en in het koor. Een korte Apsara-dans is bovendien een kennismaking, niet de hele traditie: het klassieke repertoire beeldt mythologie en traditionele verhalen uit in dansdrama's die langer duren dan welke afzonderlijke dans ook, en Wikipedia beschrijft het repertoire van het Koninklijk Ballet als vele dansen en dansdrama's omvattend. Voor een volledig dansdrama in een theater kun je uitkijken naar een seizoen van het nationale gezelschap.