Klasyczny taniec khmerski i apsara

Czym jest klasyczny taniec khmerski

Klasyczny taniec khmerski słynie z pełnych wdzięku gestów dłoni i misternych kostiumów. UNESCO wpisało go jako Królewski Balet Kambodży w 2003 roku i podaje, że od ponad tysiąca lat jest ściśle związany z dworem khmerskim i postrzegany jako symbol tożsamości khmerskiej. Jego repertuar opowiada na nowo legendy o początkach narodu khmerskiego. Przedstawienia tradycyjnie towarzyszyły ceremoniom królewskim, takim jak koronacje, śluby i pogrzeby, a także khmerskim świętom. Po khmersku tradycja ta nazywa się Robam Preah Reach Troap, co Wikipedia tłumaczy jako taniec królewskiego bogactwa. Wikipedia zauważa, że UNESCO i wielu badaczy używa określeń Royal Ballet of Cambodia i klasyczny taniec khmerski w odniesieniu do tej samej tradycji, choć pierwsze z nich może też oznaczać Narodowy Zespół Tańca Kambodży.

Skąd pochodzi apsara

Apsara to istota niebiańska w kulturze hinduistycznej i buddyjskiej, przedstawiana jako piękna i pełna wdzięku, słynąca z mistrzostwa w tańcu. Apsary były pierwotnie rodzajem żeńskiego ducha związanego z chmurami i wodą. Stanowi ważny motyw kamiennych reliefów w świątyniach Angkor, wznoszonych między VIII a XIII wiekiem. W sztuce khmerskiej tańcząca lub gotowa do tańca postać kobieca uchodzi za apsarę, podczas gdy postać stojąca nieruchomo, zwrócona frontem jak strażnik świątyni, to devata. Nie każda zatem rzeźbiona kobieta w Angkor jest apsarą. Apsary odgrywają także znaczącą rolę w rzeźbie, tańcu, literaturze i malarstwie wielu kultur Azji Południowej i Południowo-Wschodniej.

Nowy taniec o dawnym obliczu

Prezentowany dziś na scenie taniec apsar jest młodszy niż rzeźby. Wikipedia datuje jego powstanie na lata 50. XX wieku, kiedy królowa Sisowath Kossamak odtworzyła go, czerpiąc z apsar z Angkor koronę, sampot i kwiat. Opisuje Robam Tep Apsara jako jeden z tradycyjnych tańców repertuaru Królewskiego Baletu Kambodży, wykonywany przez kobiety zaszyte w obcisłe tradycyjne stroje, których pełne wdzięku, falujące gesty są skodyfikowane, by opowiadać klasyczne mity lub historie religijne. Jest to jeden z narodowych symboli Kambodży. Kostium opiera się na apsarach z płaskorzeźb świątynnych ruin, podczas gdy znaczna część muzyki i gestów jest wspólna z innymi klasycznymi tańcami khmerskimi.

Alfabet dłoni

Gesty dłoni w klasycznym tańcu khmerskim nazywane są kbach, co oznacza styl. Tworzą swoisty alfabet i oznaczają elementy natury, takie jak owoce, kwiaty i liście. Tancerki łączą je w różnych kombinacjach i przejściach, wraz z ruchami nóg i stóp, by przekazywać różne myśli i pojęcia. Pozycja ramienia oraz dłoni względem ramienia może zmieniać znaczenie gestu. Niektóre gesty są łatwe do odczytania, inne pozostają niejasne i abstrakcyjne. Tancerki nie śpiewają ani zasadniczo nie mówią, a UNESCO dodaje, że opanowanie gestów wymaga lat intensywnego treningu. Gesty wykonuje się w odmienny sposób w zależności od typu postaci. Niektóre gesty są łatwo zrozumiałe, inne pozostają niejasne i abstrakcyjne.

Cztery rodzaje postaci

UNESCO wyróżnia cztery odrębne typy postaci w klasycznym repertuarze, każdy z własnymi kolorami, kostiumami, makijażem i maskami, a poniższa lista je przedstawia. Królowe, boginie i księżniczki to najwyżej postawione role kobiece, zwane neang ek. Inne postacie kobiece, takie jak apsara, kinnari — kobieta-ptak — i syrena, tańczą w stylu neang z subtelnymi różnicami w gestach, a główna różnica tkwi w kostiumie. Wikipedia wymienia olbrzymy i małpy wśród postaci zamaskowanych.

• Neang: kobieta
• Neayrong: mężczyzna
• Yeak: olbrzym, który nosi maskę
• Sva: małpa, która również nosi maskę

Stroje odpowiednie do roli

Kostium jest częścią języka. Zdobią go liczne brokaty i hafty, a ubranie tancerki oznacza przyszycie jej stroju, co zajmuje wiele godzin. Wikipedia dodaje, że większość kostiumów ma przedstawiać szaty noszone przez bóstwa. W przypadku apsary wiodąca tancerka nosi zazwyczaj biały sampot, a tancerki towarzyszące występują w zieleni, błękicie lub czerwieni. Nakrycie głowy głównej apsary ma trzy szpice z dwoma rzędami kulistych zdobień, jak u apsary przedstawionej w Angkorze. Tancerki tradycyjnie noszą pachnące kwiaty i mogą mieć na nadgarstkach girlandy jaśminowe. Przewodnik po kostiumach na tej stronie omawia kolejno spódnicę, kołnierz, koronę i biżuterię.

Czytaj dalej: Kostium i nakrycie głowy apsary

Orkiestra i chór

UNESCO podaje, że tańcowi towarzyszy orkiestra, a żeński chór zapewnia bieżący komentarz do fabuły, podkreślając emocje odgrywane przez tancerzy. Orkiestra to pinpeat, największy tradycyjny zespół muzyczny Khmerów, liczący około dziewięciu lub dziesięciu instrumentów, głównie dętych i perkusyjnych, w tym kilka odmian ksylofonów i bębnów. Określone utwory muzyczne oznaczają określone wydarzenia, takie jak wejście lub zejście tancerza, lot i chodzenie, a nowe utwory powstają rzadko. Wikipedia podaje, że pinpeat towarzyszył tańcom dworskim, sztukom w maskach, teatrom cieni i ceremoniom religijnym.

Czytaj dalej: Pinpeat: muzyka tańca khmerskiego

Dwór, świątynia i ceremonia

Taniec ma długą historię w Kambodży. Jedno z najwcześniejszych świadectw pochodzi z VII wieku, kiedy to występy służyły jako rytuał pogrzebowy królów, a starożytne kamienne inskrypcje opisują tysiące tancerek apsara przydzielonych do świątyń. W tradycji dworskiej, jak podaje UNESCO, tancerze byli postrzegani jako posłańcy królów do bogów i przodków. Zanim trupa wejdzie na scenę, Ceremonia Hołdu dla Nauczycieli oddaje cześć nauczycielom, którzy szkolili tancerzy, i prosi ducha każdej postaci o sprawne i niezakłócone przedstawienie. W ceremoniach przebłagalnych, dodaje Wikipedia, taniec wykonywano w Wat Phnom, w Srebrnej Pagodzie i w Sali Tronowej Pałacu Królewskiego.

Blisko zagłady i odrodzenie

Reżim Czerwonych Khmerów niemal zniszczył tę sztukę. UNESCO podaje, że jego rządy w dużej mierze położyły kres Baletowi Królewskiemu i że niemal wszyscy mistrzowie tańca i muzycy zostali zabici. Zespoły odrodziły się po 1979 roku i ponownie podjęły dawny repertuar. Według Wikipedii szkolenie w zakresie klasycznego tańca khmerskiego zostało wskrzeszone w obozach dla uchodźców we wschodniej Tajlandii z udziałem nielicznych ocalałych tancerzy, a wiele tańców i dramatów tanecznych odtworzono na Królewskim Uniwersytecie Sztuk Pięknych. UNESCO dodaje, że balet odzyskał wiele dawnej świetności, brakuje jednak funduszy, odpowiednich przestrzeni widowiskowych jest niewiele, współczesne media konkurują o widzów, a istnieje ryzyko, że stanie się on jedynie atrakcją turystyczną.

Na co zwrócić uwagę podczas widowiska

Zacznij od dłoni, potem stóp, a następnie twarzy. Gesty niosą znaczenie, więc śledź te same kilka kształtów, gdy powracają. Zwróć uwagę, że główny tancerz jest ubrany inaczej niż tancerze wspierający, i wsłuchaj się w zmieniającą się muzykę, gdy tancerze wchodzą i schodzą ze sceny. Zatrzymana poza jest warta uwagi tak samo jak gest w ruchu. Nie oczekuj szybkiego przedstawienia: ruch jest wolny, kontrolowany i skodyfikowany. Jeden z recenzentów wieczoru w Phnom Penh nazwał niektóre części nieco wolnymi i powtarzalnymi, ale pięknymi, co jest trafnym opisem tej formy. Jeśli program lub konferansjer poda nazwę tańca, zapisz ją, aby móc później ją sprawdzić, i pozwól pierwszym kilku minutom nauczyć twoje oko, czego szukać.

Dla kogo to nie jest

Rozczaruje każdego, kto oczekuje szybkiego widowiska, akrobacji czy fabuły opowiedzianej słowami, ponieważ tancerze nie śpiewają ani zazwyczaj nie mówią, a historia żyje w geście i w chórze. Krótki taniec Apsary jest również wprowadzeniem, a nie całą tradycją: klasyczny repertuar przedstawia mitologię i tradycyjne opowieści w dramatach tanecznych, które trwają dłużej niż jakikolwiek pojedynczy taniec, a Wikipedia opisuje repertuar Baletu Królewskiego jako zawierający wiele tańców i dramatów tanecznych. Aby zobaczyć pełny dramat taneczny w teatrze, szukaj sezonu występów zespołu narodowego.